LAATSTE NIEUWS
- Peter Havik: Kennametal Inc. -
- Peter Havik: Kennametal Inc. -
- Peter Havik: Kennametal Inc. -
Krediet crisis 2008

 

Het ontstaan van de kredietcrisis van 2008

 

 .   Loslaten van beperkingen op kredietverlening.

Eind jaren negentig is er in de Verenigde Staten een wet aangenomen die banken en financiële instellingen in staat stelde onbeperkte kredieten te verlenen. De regels die hiervoor golden werden losgelaten, vanuit de gedachte dat de financiële markten beter zouden functioneren zonder regels van bovenaf. Financiële instellingen waren dan ook vanaf 1999 niet meer verplicht een bepaald deel eigen vermogen aan te houden ter dekking van hun vreemd vermogen.

 

.   Hypotheken in de VS.

Voornamelijk het verstrekken van hypotheken (en de financieringen van auto's) in de VS nam een enorme vlucht. De waarborgen en eisen die werden gesteld aan mensen voor het ontvangen van een hypotheek waren flinter dun; het idee was dat iedereen een eigen huis moest kunnen kopen. Hypotheken werden aan de lopende band verstrekt, zelfs aan mensen zonder inkomen of mensen met schulden (subprime leningen). Tussenpersonen en banken bundelden vervolgens de leningen die ze afsloten (CDO's) en verkochten deze vaak direct door aan investeerders met een winst van 5 tot 10%.

 

.   De rente werd kunstmatig laag gehouden.

Aangezien de FED de rente jaren lang extreem laag hield, was het voor investeerders aantrekkelijk om gebundelde hypotheekpakketten op te kopen. Immers de rente die werd ontvangen vanuit de hypotheekportefeuilles was een stuk hoger, dan de rente die men moest betalen. Bovendien gaf de FED in sommige gevallen zelfs een bescherming tegen het niet terug betalen van voornamelijk (auto)leningen. Voornamelijk voor banken waren het gouden tijden. Door de lage rente kon geld goedkoop worden aangetrokken en vervolgens met een interessante marge worden uitgezet in de markt.

 

.   Ratingbureaus.

Naaste de verpakte hypotheken zijn in de loop der jaren nog veel andere gecompliceerde financiële producten ontstaan, die steeds maar werden doorverkocht door de verschillende financiële marktpartijen. De reden dat deze producten gretig aftrek vonden, had onder andere te maken met de goede ratings die eraan werden gegeven door de verschillende ratingbureaus (kredietbeoordelaars). Veel financiële producten die momenteel op balansen van financiële instellingen worden afgewaardeerd richting nul, kregen een jaar geleden soms nog een AA of AAA rating. Al snel werd duidelijk dat ratingbureaus verre van onafhankelijk waren. De kredietbeoordelaars werden betaald door haar opdrachtgevers. Als je als bedrijf een lage rente wilde betalen over bijvoorbeeld het uitgeven van een nieuwe obligatie, dan kon je bij S&P of Moody's een hoge rating ‘kopen'. Hierdoor was je kredietwaardigheid ‘gegarandeerd' en betaalde je dus een lage rente over het aantrekken van geld.

 

.   Kredietverlening neemt gigantisch vormen aan.

Door de deregulering en de lage rente kon het gebeuren dat voornamelijk banken slechts 2% eigen vermogen op de balans hadden staan, tegenover 98% vreemd vermogen. Een factor 50, dat voorheen maximaal rond 15 mocht liggen. Ondanks de enorme risico's die genomen werden, bleek het uitzetten van kredieten een uitstekende business. Hierdoor namen de winsten toe en konden ook de beurskoersen flink mee profiteren. Het indirecte salaris van topmanagers was veelal gerelateerd aan de beurskoers van het bedrijf. Hierdoor was het dan ook niet verwonderlijk dat er de afgelopen jaren gigantische bonussen zijn uitgekeerd.

 

.   Instorten van de huizenmarkt.

Toen bleek dat de huizenmarkt in de VS stagneerde en de (hypotheek)rente begon op te lopen, kregen steeds meer huizenbezitters problemen om aan hun maandelijkse verplichtingen te voldoen. Temeer omdat vaak in de beginjaren na het afsluiten van de hypotheek weinig of zelfs helemaal geen rente betaald hoefde te worden. Door stijgende variabele rentes en hypotheekacties die na verloop van tijd afliepen, werden de kosten voor veel mensen onbetaalbaar. Nadat steeds meer huizenbezitters in de moeilijkheden kwamen en hun huis gedwongen moesten verlaten (foreclosures), stortte de huizenmarkt langzaam maar zeker in. De banken waren niet in de laatste plaats de dupe. De VS kent namelijk een systeem waarbij huiseigenaren die hun hypotheeklasten niet meer kunnen opbrengen, de sleutels van hun huis mogen inleveren bij hun bank en vervolgens zonder verplichting mogen vertrekken.

 

.   Afschrijven van slechte leningen.

Nu veel huizenbezitters hun hypotheken niet meer terug konden betalen, verdampten de inkomsten op de verpakte hypotheekproducten. De producten bleken een slechte investering en waren binnen korte tijd weinig tot niets meer waard. Veel banken en financiële instellingen hadden deze slechte leningen (toxic assets) op hun balans staan. De waardeloze leningen moesten nu worden afgeschreven vanuit het eigen vermogen van de bank. Echter het eigen vermogen was flinter dun vanwege het eerdergenoemde loslaten van regels voor kredietverlening. Veel financiële instellingen moesten nu gigantische afboekingen doen of gesteund worden door de overheid. Zo werden in september 2008 de twee grootste hypotheekverstrekkers van de VS, Freddie Mac en Fannie Mae, onder curatele gesteld door de Amerikaanse overheid en met enorme bedragen overeind gehouden.

 

.  Banken gaan failliet of worden genationaliseerd.

De eerste (groot)bank die in liquiditeitsproblemen kwam was de zakenbank Bear Stearns. Voornamelijk de verliezen op gecompliceerde financiële producten hebben het bedrijf de das omgedaan. Bear Stearns werd uiteindelijk overgenomen door JP Morgan voor $ 10, - per aandeel. Na Bear Stearns hebben nog een aantal grote verschuivingen plaats gevonden binnen de Amerikaanse financiële sector. Veel bedrijven werden overgenomen en ook velen gingen failliet. Hierbij speelde de FED een belangrijk rol. Met tal van financieringsrondes werden banken geholpen die in de problemen waren geraakt. Toch heeft de FED een van de grootste banken ter wereld, Lehman Brothers, laten vallen. De reddingsoperatie voor deze bank bleek te omvangrijk en bovendien zou het de geloofwaardigheid van de Amerikaanse overheid niet ten goede komen als iedere (groot)bank overeind gehouden zou worden. Later bleek dit een misrekening. Lehman Brothers bleek een systeembank en heeft door haar faillissement het probleem in de financiële sector alleen maar verder vergroot.

 

.  Gevaar van faillissementen.

Naast de enorme toename van (synthetische) CDO's ed., heeft nog een andere fenomeen een onstuimige groei doorgemaakt sinds het begin van deze eeuw: credit default swaps. Dit is een soort verzekering waarmee men zich kan indekken tegen het omvallen van een bedrijf (of zelfs een overheid). Aanvankelijk werden deze producten gebruikt om obligatieportefeuilles te beschermen tegen het faillissement van de geldverstrekker. Later werd het product ook gebruikt door speculanten om te ‘gokken' op het faillissement van een bedrijf. De markt voor dit soort producten is dan ook buiten proportioneel hard gegroeid. De totale markt voor dit soort derivaten wordt geschat op ruim $ 30.000 miljard (30 biljoen). Toen Lehman Brothers failliet ging bijvoorbeeld, moest een groot aantal credit default swaps tot uitkering komen. Op één dag werd een bedrag van ongeveer $ 400 mrd gesetteld. Voornamelijk herverzekeringsbedrijven zoals AIG, waren het kind van de rekening. Het is dan ook niet verwonderlijk dat AIG momenteel een groot probleem vormt voor de Amerikaanse overheid. Het bedrijf heeft inmiddels meer dan 170 mrd aan steun ontvangen. En ondanks de steun maakte het bedrijf een recordverlies bekend van $ 62 mrd over het 4e kwartaal 2008.

 

.   Problemen bij Europese banken.

Ook veel Europese banken en pensioenfondsen werden meegesleept in de kredietcrisis door voornamelijk hun belangen in subprime leningen. Zo werden de twee grootste banken van IJsland, Landsbanki en Kaupthing Bank, onder toezicht gesteld door de overheid. Echter de schuldenlasten van deze banken bleek dusdanig groot dat de IJslandse overheid de verliezen niet meer kon opvangen en zelf min of meer failliet ging. Het land moest door middel van steun van het IMF en Rusland overeind gehouden worden. Eind 2007 is ABN AMRO opgesplitst en overgenomen door Fortis, Banco Santander en RBS. Voornamelijk Fortis en RBS hebben enorme bedragen moeten afschrijven op de overgenomen onderdelen van ABN AMRO toen de kredietcrisis eenmaal had toegeslagen. RBS kreeg een kapitaalinjectie van de Britse overheid en Fortis ging technisch failliet en werd genationaliseerd. Hierbij werd het onderdeel Fortis Nederland en de bankentak van ABN AMRO overgenomen door de Nederlandse staat voor euro 18 mrd. Op dit moment zijn de problemen bij de verschillende Europese banken nog lang niet opgelost. Door enorme solvabiliteitsproblemen proberen de banken uit alle macht hun balansen weer op orde te krijgen. Feitelijk betekent het dat het eigen vermogen moet worden opgebouwd en het vreemd vermogen moet worden afgebouwd. Hierdoor zijn banken ook zeer huiverig om elkaar geld uit te lenen. Voornamelijk de onderlinge argwaan zorgt voor een stagnerende kredietverlening. Vanzelfsprekend heeft dit een remmend effect op investeringsklimaat en dus op de Europese economie als geheel. 

 

.  Begroting op orde krijgen.

 Na het opkopen van obligaties in zowel Amerika als in Europa en het steunen van de banken met miljarden dollars en euro's, wordt het zaak om de begroting van vooral de Amerikaanse overheid op orde te krijgen. Het grootste begrotingstekort in de geschiedenis van Amerika vanaf 1920 (niet meegerekend de wereldoorlog) was tot 2009 6% van het bruto binnenlands product. Dit jaar zal dit hoogst waarschijnlijk uitkomen op 13%. De netto schuld van de Verenigde Staten is 56% van het Bruto Binnenlands Product, waarbij men zich moet afvragen op welk punt de financiële integriteit van Amerika in het geding komt. Veel wordt geschreven over opkomende (hyper)inflatie, met de boodschap aan de overheden om de uitgaven weer in evenwicht te brengen met de inkomsten....

 

.   Rente op historisch laag niveau.

  Op dit moment wordt de rente laag gehouden om economisch herstel te bevorderen en vooral om het proces van "deleveraging" te helpen. De spaarrente komt in Nederland gemiddeld nog op een verrassende 2%. De rente voor kredieten van banken aan (financieel gezonde) bedrijven ligt veel hoger en banken zijn voorzichtiger met het verlenen van kredieten. Veel bedrijven geven obligaties uit via de kapitaalmarkt met een emissiebedrag van
ca. € 800 miljard dit jaar alleen in Europa.